Ledene doktrine – varijacije na temu nacističke retorike

pozorišna trupa Metanoia Artopedia, Segedin

reditelj i scenarista: Zoltan Provič

U Velikoj Sali DKSG-a 26. aprila odigrana je predstava Ledene doktrine – varijacije na temu nacističke retorike, uzbudlji komad savremenog pozorišta. Igrana je na mađarskom jeziku sa titlovima na srpskom. Kako je objašnjeno u najavi predstave, „ona je nastala sa ciljem da senzibiliše današnju omladinu na opasnosti nacističkog govora mržnje i pokazuje kako da prepoznaju njegove elemente u današnjem svakodnevnom govoru“. Predstava je svojevrsni vid „otvorene dramaturgije“: na početku gledaoci popunjavaju „sociološki upitnik“ čime daju svojevrsni komentar na predstavu. Upitnik postavlja pitanja prisutna u savremenom društvu, kao što su pitanje  obaveznog vojnog roka za muškarce, status romske populacije i njima unapred dodeljenih društvenih uloga (prosjaci, džeparoši, đubretari), lični odnos prema domovini, itd. Predstava se poigrava sa svetlosnim i zvučnim efektima, ali i razvija dijalog između glumaca i publike, koja htela to ili ne, biva uvučena u dešavanje na sceni. U predstavi, kao i u drštvenim događanjima, svi učestvujemo – hteli mi to ili ne. Naša pasivnost ili nezainteresovanost itekako ima svoje mesto u mehanizmu ideološke propagande. 

Ledene doktrine bave se pitanjem Holokausta iz ugla počinioca, a ne žrtve. Osnova teksta predstave jesu govori i izjave nemačkih i mađarskih aktera ideologije nacizma kao što su Hitler, Himler, Ajhman, Laslo Endre, Mikloš Horti. Pored toga prisutan je i današnji govor mržnje, koji otkriva neprekinut kontinuitet ideja iz 30ih i 40ih godina prošlog veka. To se pre svega ogleda u izjavama političara, komentarima na društvenim mrežama i internet sajtovima, ali i manifestacijama ekstremne desnice koje veličaju nacizam.

Sintagma „ledene doktrine” potiče iz psudonauke koja je u doba Trećeg Rajha cvetala, a za cilj je imala da potkrepi teorije o postanku arijevske rase i njihovoj predodređneosti da gospodare svetom. Ova alternativna kosmogonija, po kojoj je univerzum nastao u sudaru velikih kugli leda i užarene mase, javila se decenijama pre uspona nacističke ideologije. Međutim, posebno biva eksploatisana u Himlerovoj propagandi i operacijama SS trupa, i to pod imenima Die Welteislehre (srp. učenje o svetskom ledu), odnosno Glazialkosmogonie (srp.kosmogonija leda). Mistika leda i vatre posebno je odgovarala ondašnjoj državnoj ideologiji koja se poigravala sa mitskim i folklornim elementima, a koju je Himler nakon 1933. godine svim silama promovisao. Predstava se poigrava sa statusom nauke (tačnije lažne nauke i lažnih teorija) koja gotovo uvek prati širenje totalitarne ideologije, ali koja i u današnje vreme pokušava da ponudi nekakve alternativne teorije o izabranosti i posebnosti određenog naroda.

 Kao što je već spomenuto predstava predstavlja slobodnu interpretaciju dokumenata iz nacističkog perioda, ali i kako se ovaj diskurs seli u savremeno doba – u internet prostor, svakodnevni govor. Posebno mesto u predstavi imaju vicevi o Romima i Jevrejima. Dati su i citati iz memoara preživelih, kao što su Mikloš Njisli i Viktor Klemperer. Mikloš Njisli je zatvorenika iz Aušvica koji je preživeo zahvaljujući svojoj doktorskoj profesiji (naime on je izvodio autopsije preminulih u gasnim komorama, pod direktnim nadzorom Jozefa Mengela) po oslobođenju iz koncentracionog logora piše knjigu Aušvic: Doktorovo svedočanstvo. Viktor Klemperer, filolog i književnik, profesor Univerziteta u Drezdenu, u svojim dnevnicima iz 40ih godina realistično oslikava ondašnji mehanizam vlasti, svakodnevicu ljudi posebno nepoželjnih Jevreja. Njega posebno zanima jezik Trećeg Rajha, koji naziva Imperii Lingua Tertio. U svojoj knjizi Jezik Trećeg Rajha: dnevnik filologa, štampane 1947. godine, bavi se upravo „promenom u jeziku” sa dolaskom nacista na vlast. Predstava obiluje žargonom i frazama iz toga doba, a koje Klemperer beleži u svojoj knjizi. Ledene doktrine bave se upravo upotrebom jezika u širenju nacističke ideologije, odnosno time kako jezik i unapred određen način razmišljanja utiče na mase ljudi. Međutim, besomučno ponavljanje rečenica iz nacističkih udžbenika nosi dvostruku poruku – već samo preispitivanje oficijelnog govora jedne ideologije stvara prostor za otpor

 Iako se predstava operiše sa mađaskom istorijom i sadašnjom društvenom stvarnošću, ona govori mnogo šire izvan svojih granica: mađarski dokumenti, arhiva, savremene manifestacije, intervjui, novinski članci, govori, TV emisije i web komentari samo oslikavaju ono što se može prepoznati u svakoj zemlji koja operiše sa ekstremnom i demagoškom retorikom. Mlađe generacije nemaju istorijsko iskustvo te ne mogu uvek prepoznati govor mržnje i ideologije nacizma u javnom prostoru. Predstava pokazuje da je mržnja nikada ne nestaje, da je postojana u svim vremenima i ideologijama, a posebno se kristališe u nejasnim istorijskim trenucima. Ledene doktrine nastoje da ukažu na njeno postojanje danas i na opasnosti njenog širenja.

autor: Marija Božić