Petnaesta Balkanima

Petnaesta Balkanima, evropski festival animiranog filma, održava se početkom oktobra, kao i svake godine. Prikazuje se glavni i studentski takmičarski program, panorama evropskog u balkanskog filma, u velikoj i maloj sali Doma kulture Studentski grad. Povodom novog festivala, predstavljamo kratki pregled i istorijat dosadašnjih Balkanima.

Osnivači festivala su Dom kulture Studentski grad i Akademski filmski centar. Osnivač i autor prvih animiranih filmova u Beogradu (‘’Solista’’ i ‘’Čovek od krede’’, 1963) bio je Nikola Majdak. On je napravio i idejno rešenje nagrade ‘’Srećni Lepenac’’, koja se svake godine dodeljuje pobedniku. Idejno rešenje plakata i špice festivala uređuje Rasto Ćirić, a monografije festivala izdaje Dom kulture Studentski grad.

insert iz filma “Locus” (2015)

Istorija osme umetnosti, animiranog filma, počinje sa Emilom Rejnoom i njegovim ‘’Optičkim pozorištem’’, 1880-tih. Prvi pravi animirani filmovi nastaju tokom dvadesetih i tridesetih godina dvadesetog veka. U Jugoslaviji je podelom aktivnosti nakon rata animacija pripala Zagrebu: prvi i jedini Oskar u Jugoslaviji dobija učenik Zagrebačke škole Dušan Vukotić za film ‘’Surogat’’, a Zagrebački festival je nekada bio jedan od četiri najbitnija u svetu (pored Anesija, Otave i Hirošime). Početci nastave animacije na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu tokom sedamdesetih kulminiraju prvim studijima za animaciju u Beogradu krajem osamdesetih, Avalom i Dunav filmom. U stvaranju animiranih filmova učestvuju i Dušan Petričić i Duško Radović, koji 1967. piše scenario za animirani film ‘’Konfekcija’’. 2006. godine Rastko Ćirić osniva predmet i studio za animaciju na Fakultetu primenjenih umetnosti. Na nedavno nastalom DVD izdanju ‘’Srpski animirani film 1’’, mogu se pogledati najraniji animirani filmovi iz Srbije, nastali od 1925. do. 1968, preuzeti iz arhive Jugoslovenske kinoteke.

Prva Balkanima imala je za temu moderne bajke francuskog animiranog filma. Značaj francuske animacije postaje vidan nakon pojave Michela Ocelota i njegovih filmova sa siluetama i Kirikuom, kao i filmova iz osme i devete decenije, ‘’Chronopolis’’ Piotra Kamlera, ‘’Fantastična planeta’’, ‘’Gandahar’’ i ‘’Gospodari vremena’’ Renea Lalua. Tada su održane i projekcije novijih francuskih animiranih filmova, ‘’La coeur secrete des Arcanes’’ i ‘’L’isle de Black Mor’’. Nakon francuske, na narednim festivalima je predstavljena rana nemačka animacija filmom ‘’Murati & Saroti”, uključujući apstraktne filmove Hansa Rihtera i Oskara Fišingera sa Bauhaus estetikom i biografski film o Fedoru Hitroku, velikanu ruske animacije. Na dalje će gosti festivala kroz tematske programe biti i Srbija, Austrija, Holandija, Češka, Italija, Grčka, Bugarska, Makedonija, Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina.

Tokom šestog Animateka festivala u Ljubljani se ustanovljava Istočnoevropska nagrada za animaciju i balkanskim festivalima se priključuje Cartoon d’Or, jedina evropska nagrada za kratki animirani film. Osnovan 1991. sa sedištem u Briselu, na Cartoon d’Or su nagrađivani velikani Žak Remi Žirer (La prophetie Grenoilles), Sylvain Chomet (Belleville Rendezvous), Michael Dudok de Wit (Red Turtle), Benjamin Renner, Stephane Aubier i Vincent Patar (Ernest and Celestine).

Na Balkanimi se u toku prvih petnaest godina predstavio veliki broj autora, škola, studija i festivala animacije. Odavana je i počast preminulim velikanima, kao što je Osvaldo Kavandoli, poznat po filmovima ‘’La Linea’’. Neke od škola animacije koje su se do sada predstavile sa svojim filmovima su La Poudriere (Valensa, Francuska), Konstfak (Švedska), Finski univerzitet primenjenih nauka iz Turkua, a 2007. je održano i takmičenje evropskih filmskih škola. Predstavljeni su i studiji za animaciju, kao npr. Studio Camera-etc iz Liježa i Bonobostudio. Gostovali su i čitavi festivali evropskog animiranog filma: ruski festival iz Suzdala, slovački festival Anča iz Žiline, češki festival AniFest i O!PLA festival Studija filmskih minijatura iz Varšave.

insert iz filma “Jednorog” (2016)

Prateći program Balkanime uključuje i izložbe, radionice i predstavljanje knjiga. Tako su do sada realizovane izložbe ‘’Studio za novi strip’’, multimedijalna instalacija u prostoru ‘’Ja umetnik’’, ''Anatomski teatar'', video instalacije ‘’Glodanje svjetla’’, ‘'Animirani dnevnik'' i ''Electric Summer Days''. Dosadašnje radionice su bile na temu izrade lutaka, stop-trik animacije, zvuka i muzike u animaciji, tehnikama kamere i radionice za decu. Prikazane su knjige ''Zbornik o animaciji'' i ‘’Estetika animacije’’ Ratka Munitića, ‘’Umetnost preterivanja’’ Milena Alempijevića i ''Prema novoj animaciji: pregled hrvatske animacije 1980-2010'' Mihaele Majcen Marinić.

Na predavanjima i u monografijama su teorijski analizirane brojne zanimljive teme iz oblasti animacije. Na primer, pregledana je animacija u službi nacističke okupacije za vreme Drugog svetskog rata u Srbiji. Milen Alimpijević, urednik festivala Animanima u Čačku, analizira džez estetiku u animiranim filmovima, od ‘’Cotton Cluba’’ u Harlemu koji inspiriše epizode Beti Bup i Duška Dugouška Teksa Ejverija do savremenog Diznijevog Nju Orleansa u filmu ‘’Princeza i žaba’’. Iva Ćirić i Mićun Ristić održavaju predavanja o istoriji animiranog pop video spota, od ‘’Lucy in the Sky with Diamonds’’ do ‘’The Wall’’ i ‘’Wanderlust’’ od Bjork. Posebno je održano i predavanje o domaćim animiranim video spotovima grupa Darkwood Dub, Repetitor, Vampiri i Orthodox Celts.

Tokom festivala prikazivani su značajniji domaći filmovi. Povodom stogodišnice prvog animiranog filma ‘’Fantasmogorie’’ Emila Kola iz 1908. napravljen je kompjuterski 3d rimejk filma, ‘’Fantasmagorie 2008’’, po scenariju Rastka Ćirića. Premijeru ‘’Technotise’’ Alekse Gajića nekoliko godina kasnije prati i izložba ‘’12 sličica u sekundi’’, na kojoj su prikazani radovi autora koji se osim animiranim filmom bavi i stripom (‘’Le Fleau des Dieux’’) i književnom ilustracijom (‘’Priča o Jangu’’). Nikola Majdak mlađi debituje sa ostvarenjem ‘’Rabbitland 2013’’ sa pratećom izložbom modela iz filmske scenografije u Likovnoj galeriji Kulturnog centra Beograda. Dokumentarni animirani film ‘’Radiovizija’’ prikazuje priče iz arhive Radio Beograda snimljene između 1950. i 1990, priče velikih pisaca, Ive Andrića, Miloša Crnjanskog, Borislava Pekića, Desanke Maksimović i drugih intelektualaca. Osim domaćih, projektuju se i značajni filmovi iz inostranstva: ‘’Life without Gabriella Ferri’’ i ‘’Divers in the Rain’’ Priita Parna, ‘’Junod’’, film o istoimenom dobročinitelju u Hirošimi, ‘’Menino e o Mundo’’ i dr. Posebnu kategoriju čine filmovi inspirisani knjigama: ‘’Preobražaj’’ braće Kvej po istoimenom Kafkinom romanu, ‘’Kongres’’ inspirisan delom Stanislava Lema, ‘’Ježeva kućica’’ po poemi Branka Ćopića i ‘’La Licorne’’ po knjizi Martine Bure.

I ove godine, Balkanima obećava zanimljiv i rasnovrstan program, glavni i prateći. Od utorka do subote, 2. do 6. oktobra, posetite Dom kulture Studentski grad i uživajte u događajima i projekcijama.

Piše: Dušan Milanović